TAZYİK HAPSİ NEDİR?

Taraflar arasında gerçekleşen herhangi bir uyuşmazlıklarda haklı ya da alacaklı olan tarafın açtığı dava neticesinde mahkeme tarafından bir karar verilmektedir. Taraflar hukuk devleti ilkesi gereği verilen bu karara uymakla yükümlüdür. Ancak maalesef her ne kadar kural böyle olsa da bazen tarafların yükümlülüklerine uymadığını görmekteyiz. Hukukumuz bu tarz durumları çözüme kavuşturmak ve caydırıcı olmak amacıyla tazyik hapsi kurumunu düzenlemiştir. 

Tazyik hapsi, Türk hukuk sisteminde özellikle icra ve aile hukuku alanında karşımıza çıkan, borçlunun veya yükümlünün mahkeme kararına uymaya zorlanması amacıyla öngörülmüş özgün bir yaptırım türüdür. Bu yazımızda tazyik hapsinin ne olduğunu, hangi durumlarda uygulandığını detaylı şekilde inceleyeceğiz.

TAZYİK HAPSİNİN HUKUKİ DAYANAKLARI NELERDİR?

Taraflar arasındaki uyuşmazlıkların çözümü noktasında mahkeme tarafından verilen karara uyulmaması halinde tazyik hapsi söz konusu olabilmektedir. Yani tazyik hapsi, bir kimsenin kanun veya mahkeme kararıyla yüklenmiş olduğu bir edimi yerine getirmesini sağlamak amacıyla uygulanan, zorlayıcı nitelikte bir özgürlüğü kısıtlama tedbiridir. 

Türk hukukunda tazyik hapsi özellikle icra hukuku ve aile hukukunda görülmektedir. Örneğin nafaka borcunun ödenmemesi, çocukla kişisel ilişki kurulmasına engel olunması veya icra dairesinin emrine uyulmaması gibi hallerde uygulanabilmektedir. Yükümlü kişi borcunu yerine getirdiğinde veya kararın gereğini ifa ettiğinde, tazyik hapsi sona erer.

Tazyik hapsinin hukuki dayanağı bir tane değildir, icra mevzuatı içerisinde farklı durumlarda düzenlenmiştir. Bunları sıralayacak olursak;

• Nafaka borcunun ödenmemesi (İcra ve İflas Kanunu 344. Madde)
• Mal beyanında bulunmama (İcra ve İflas Kanunu 337. Madde)
• İcra dairesinin emirlerine aykırılık,
• Çocuk teslimi ve kişisel ilişki kararlarının ihlali

Gibi hallerde tazyik hapsi öngörülmüştür. Sonuç olarak tazyik hapsi; kanuni düzenlemelere dayanan ve mahkeme kararlarının etkinliğini sağlamaya yönelik bir zorlayıcı yaptırım olarak Türk hukuk sisteminde yer almakta olup tek maddelik bir dayanağı yoktur. Birçok maddede tazyik hapsine rastlanılmaktadır. Tüm bunlar tazyik hapsinin hukuki dayanağını oluşturmaktadır. 

HANGİ DURUMLARDA TAZYİK HAPSİ UYGULANIR?

Tazyik hapsi, bir mahkeme kararının veya kanundan doğan yükümlülüğün yerine getirilmemesi halinde, kişiyi edimini ifaya zorlamak amacıyla uygulanır. Bu hapis ile amaçlanan kişinin cezalandırılması değil yükümlülüğünü yerine getirmesidir. 

Yukarıda da belirttiğimiz gibi hukukumuzda başlıca şu hallerde tazyik hapsi uygulanmaktadır;

• Nafaka Borcunun Ödenmemesi

Kesinleşmiş nafaka kararına rağmen borçlu, nafakayı ödemezse alacaklının şikâyeti üzerine tazyik hapsine karar verilebilir. Borç ödendiğinde hapis sona erer. Nafaka borcunun ödenmemesi tazyik hapsini gündeme getirebileceği için nafakanın ne olduğu konusunda detaylı bilgi için ‘Nafaka nedir?’ konulu makalemize göz atabilirsiniz.  

• Mal Beyanında Bulunmama

İcra takibi kesinleştikten sonra borçlu, yasal sürede mal beyanında bulunmazsa tazyik hapsi uygulanabilir.

• İcra Dairesi Emirlerine Aykırılık

İcra müdürlüğünün verdiği emirlere uymayan kişiler hakkında zorlayıcı hapis kararı verilebilir.

• Çocuk Teslimine veya Kişisel İlişkiye Engel Olma

Mahkemece verilen çocuk teslimi ya da kişisel ilişki kurulmasına ilişkin kararların yerine getirilmemesi halinde, karara uymayan taraf hakkında tazyik hapsi uygulanabilir.

• İhtiyati Tedbir veya Mahkeme Kararlarına Uymama

Mahkemenin açık ve bağlayıcı kararlarına rağmen yükümlülüğün yerine getirilmemesi durumunda da tazyik hapsi gündeme gelebilir.

Açıklamalardan da anlaşılacağı üzere ortada verilmiş bir mahkeme kararının uygulanmaması söz konusu olmalıdır. Bu durumlarda yükümlülüğün ifası için tazyik hapsi uygulanacaktır. 

TAZYİK HAPSİNİN AMAÇLARI NELERDİR?

Öncelikle belirtmek gerekir ki tazyik hapsi ceza hukuku amacındaki hapis cezaları gibi cezalandırma amacı gütmemektedir. Yükümlülüğün yerine getirilmesini sağlamak için öngörülmüş zorlayıcı bir yaptırımdır. Bu yaptırımın amaçlarını şu şekilde sıralayabiliriz;

• Mahkeme kararı veya kanundan doğan yükümlülüğe aykırı davranan kişiyi edimini yerine getirmeye zorlamayı amaçlar.
• Mahkeme kararlarına uyulmaması halinde devreye girerek yargı otoritesinin etkinliğini ve saygınlığını korumayı amaçlar.
• İhlalleri önleyerek toplumsal düzenin ve hukuki güvenliğin korunmasına katkı sağlar.
• Alacaklının korunmasına hizmet eden bir zorlayıcı araçtır.

Görüldüğü üzere tazyik hapsi ile hukuk düzenimizin korunması, alacaklının ya da haklı olan tarafın hakkının korunması ve toplumsal düzenin sağlanması amaçlanmaktadır. Kaldı ki her geçen gün hukukun ihlal edildiği ülkemizde hak mağduriyetlerinin daha fazla yaşanmaması için de gerekli bir düzenlemedir. 

TAZYİK HAPSİ SÜRECİ VE İŞLEYİŞİ NASIL İLERLER?

Tazyik hapsi süreci, bir mahkeme kararının verilmesi ve kanuni yükümlülüğün ihlali ile başlar. Şu aşamalar halinde ilerlediğini söylemek yerinde olacaktır;

• Öncelikle ortada kesinleşmiş bir mahkeme kararı veya kanundan doğan açık bir yükümlülük bulunmalıdır.
• Hak ihlaline uğrayan taraf, süresi içinde icra ceza mahkemesine başvurur. Şikâyet süresi çoğu durumda ihlalin öğrenilmesinden itibaren üç aydır.
• İcra ceza mahkemesi, dosya üzerinden veya duruşmalı olarak inceleme yapar.
• Mahkeme ihlalin varlığına kanaat getirirse, kanunda öngörülen süreyle sınırlı olmak üzere tazyik hapsine karar verir.
• Yükümlülük yerine getirildiği anda hapis sona erer.

Sonuç olarak tazyik hapsi süreci; ihlalin tespiti, şikâyet, icra ceza mahkemesinde inceleme ve kararın infazı aşamalarından oluşan, zorlayıcı fakat geçici nitelikte bir hukuki düzenlemedir. 

TAZYİK HAPSİ KARARINI HANGİ MAHKEME VERİR?

Tazyik hapsi kararını kural olarak İcra Ceza Mahkemesi vermektedir. Zira bu hapis hukuki dayanağını genel olarak İcra İflas Kanunundan almaktadır. Nafakanın ödenmemesi, mal beyanında bulunulmaması, icra emrine aykırılık gibi hallerde şikâyet üzerine karar verme yetkisi bu mahkemeye aittir. Ancak eğer bulunduğun yerde ayrı bir icra ceza mahkemesi yoksa, bu sıfatla Asliye Ceza Mahkemesi görev yapar.

TAZYİK HAPSİ SÜRESİ VE YASAL SINIRLARI NELERDİR?

Tazyik hapsi, süre bakımından kanunla sınırlandırılmış, geçici ve zorlayıcı nitelikte bir yaptırımdır. Süresi ve sınırları noktasında ise;

• Süre bakımından tazyik hapsi kural olarak üç aya kadar uygulanabilir.
• Yükümlülük yerine getirildiği anda hapis kendiliğinden sona erer.

Sonuç olarak tazyik hapsi; süresi kanunla belirlenmiş, en fazla üç ayla sınırlı, yükümlülük yerine getirildiğinde derhal sona eren ve anayasal güvenceler çerçevesinde uygulanan zorlayıcı bir yaptırımdır.

TAZYİK HAPSİ İLE BORÇ ARASINDAKİ İLİŞKİ NEDİR?

Tazyik hapsi ile borç arasındaki ilişki, doğrudan cezalandırmaya değil; borcun ifasını sağlamaya yönelik zorlayıcı bir mekanizmaya dayanır. Bu kavramın tam anlaşılamaması düzenlenmenin hukuk dışı olduğu görüşüne kadar gidebilmektedir. 

Öncelikle belirtmek gerekir ki Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 38. maddesi gereği, sözleşmeden doğan bir borcun ödenmemesi nedeniyle hapis cezası verilemez hükmü yer almaktadır. Bu, “borçtan dolayı hapis yasağı” olarak bilinir. Tazyik hapsi kesinlikle bu yasağı çiğnememektedir çünkü tazyik hapsi ile doğrudan borcun varlığından değil, mahkeme kararına aykırılıktan dolayı verilen bir ceza söz konusudur. 

Tazyik hapsi, alacaklının hakkına fiilen kavuşmasını sağlamak için bir baskı aracıdır. Borç ödendiği takdirde sona ermektedir bu da ifaya zorlayıcı bir amaç taşıdığını göstermektedir. Sonuç olarak tazyik hapsi, borçtan dolayı verilen bir ceza değildir; borcun mahkeme kararına rağmen yerine getirilmemesi halinde devreye giren, geçici ve zorlayıcı bir yaptırımdır.

TAZYİK HAPSİ TÜRLERİ NELERDİR?

Tazyik hapsi genel bir kavramın adı olup uygulandığı dala göre türleri doğmaktadır. Bu türleri şöyle özetleyebiliriz;

• Nafaka Borcuna İlişkin Tazyik Hapsi

Kesinleşmiş nafaka kararına rağmen borcun ödenmemesi halinde uygulanır. Şikâyet üzerine icra ceza mahkemesi tarafından verilir ve en çok üç ay süreli olabilir. Borç ödendiği anda sona erer.

• Mal Beyanında Bulunmama Nedeniyle Tazyik Hapsi

Borçlunun, icra takibi kesinleştikten sonra yasal sürede mal beyanında bulunmaması halinde uygulanır. Amaç, borçluyu malvarlığını açıklamaya zorlamaktır.

• İcra Emrine Aykırılık Nedeniyle Tazyik Hapsi

İcra müdürlüğünün verdiği kanuni emirlere uyulmaması durumunda uygulanır. Burada da temel amaç icra işlemlerinin etkinliğini sağlamaktır.

• Tedbir Kararlarına Aykırılık Nedeniyle Tazyik Hapsi

Mahkemece verilmiş ihtiyati tedbir veya belirli bir davranış yükümlülüğü içeren kararların ihlali halinde uygulanabilir.

Bunlar tazyik hapsinin türleridir. Açıklamalardan da anlaşılacağı üzere hepsi hukukun farklı dallarında mevcut olmakla beraber aynı amaca hizmet etmektedir. Yani ifaya zorlama amacı taşımaktadır. 

TAZYİK HAPSİ ZAMANAŞIMI 

Tazyik hapsi cezalandırıcı değil, zorlayıcı niteliktedir. Bu nedenle süreler hem şikâyet hakkı hem de infaz bakımından ayrı ayrı ele alınmalıdır. Şöyle ki;

• Şikâyet Süresi

İcra ve İflas Kanunu uyarınca tazyik hapsi gerektiren fiiller kural olarak şikâyete bağlıdır. Şikâyet süresi İcra ve İflas Kanunu 347. Maddede düzenlenmiştir. Buna göre; fiilin öğrenilmesinden itibaren 3 ay, herhâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren 1 yıl olarak kabul edilmektedir. Bu süreler içinde şikâyet edilmezse tazyik hapsi talep edilemez. 

• Kararın İnfazına İlişkin Süre

Tazyik hapsi kararı kesinleştikten sonra infaz edilir. Ancak tazyik hapsinin amacı borcun ifasını sağlamak olduğu için, yükümlülük yerine getirildiğinde infaz kendiliğinden sona erer.

Sonuç olarak tazyik hapsinde esas olan klasik ceza zamanaşımı değil; şikâyet süresi ve yükümlülüğün devam edip etmediğidir. Süreler kaçırıldığında yaptırım uygulanamaz; borç ifa edildiğinde ise zorlayıcı hapis sona erer.

TAZYİK VE DİSİPLİN HAPSİ FARKI NEDİR?

Tazyik hapsi ve disiplin hapsi, her ikisi de özgürlüğü kısıtlayan yaptırımlar olmakla birlikte; amaçları, hukuki nitelikleri ve sonuçları bakımından farklılık gösterir.

Sonuç olarak tazyik hapsi, mahkeme kararlarının etkinliğini sağlamak için kullanılan zorlayıcı bir araçken; disiplin hapsi hukuka aykırı davranışın yaptırımı niteliğindedir

TAZYİK HAPSİNİN SONUÇLARI VE HUKUKİ ETKİLERİ NELERDİR?

Tazyik hapsinin sonuçları ve hukuki etkileri, klasik hapis cezalarından farklılık gösterir.

• Tazyik hapsi kararı kesinleştiğinde kişi, belirlenen süreyle ceza infaz kurumuna alınır. Ancak müdahale geçicidir ve kanuni sınırlar içindedir.
• Tazyik hapsi, borcu sona erdirmez.
• Aynı yükümlülüğün yeniden ihlali halinde tekrar tazyik hapsi gündeme gelebilir.

Sonuç olarak tazyik hapsi; geçici özgürlük kısıtlaması doğuran, borcu ortadan kaldırmayan, ifaya zorlayıcı etki yaratan ve mahkeme kararlarının etkinliğini güçlendiren özel nitelikli bir yaptırımdır. En belirgin hukuki etkisi, yükümlülük yerine getirildiğinde derhal sona ermesidir.

TAZYİK HAPSİ KARARINA KARŞI İTİRAZ SÜRECİ

Tazyik hapsi kararlarına karşı başvurulabilecek kanun yolu itirazdır. İcra ve İflas Kanunu 353. Maddesi bunu düzenlemektedir. Buna göre,

• Kararın tefhim veya tebliğinden itibaren 2 hafta içinde itiraz edilmelidir.
• Mahkeme itirazı incelemesi için dosyayı o yerde icra mahkemesinin birden fazla dairesinin bulunması hâlinde, numara olarak kendisini izleyen daireye, son numaralı daire için birinci daireye, o yerde icra mahkemesinin tek dairesi bulunması hâlinde asliye ceza mahkemesine, icra mahkemesi hâkimi ile asliye ceza mahkemesi hâkiminin aynı hâkim olması hâlinde ise en yakın asliye ceza mahkemesine gönderir.
• İtiraz incelemesi neticesinde verilen karar kesindir.

Uygulamada en sık ileri sürülen sebepler:

• Yükümlülüğün yerine getirilmiş olması (örneğin nafakanın ödenmesi),
• Kararın kesinleşmemiş olması,
• Kusurun bulunmaması,
• Şikâyet süresinin kaçırılmış olması,
• Usule ilişkin eksiklikler.

SIKÇA SORULAN SORULAR (SSS)

Tazyik hapsi nedir?

Tazyik hapsi, bir mahkeme kararının veya kanuni yükümlülüğün yerine getirilmesini sağlamak amacıyla uygulanan zorlayıcı nitelikte bir özgürlüğü kısıtlama yaptırımıdır. Cezalandırma amacı taşımaz; yükümlülük yerine getirildiği anda sona erer.

Tazyik hapsi kalktı mı?

Tazyik hapsi hâlen İcra ve İflas Kanunu kapsamında uygulanmaktadır. Ancak özellikle çocuk teslimi ve kişisel ilişkiye dair icra sistemi 2022’de yapılan değişikliklerle farklı bir usule bağlanmış, buna rağmen tazyik hapsi kurumu tamamen yürürlükten kaldırılmamıştır.

3 ay tazyik hapsi yatarı ne kadar?

3 ay tazyik hapsinin yatarı, kural olarak 3 aydır. Çünkü tazyik hapsinde koşullu salıverme, denetimli serbestlik ya da iyi hâl indirimi uygulanmaz.

Tazyik hapsi alan kişi açık cezaevinde mi yatar?

Tazyik hapsi alan kişi açık cezaevinde yatmaz. Tazyik hapsi, klasik ceza mahkûmiyeti gibi uzun süreli ve ceza infaz rejimine tabi değildir. İcra ceza mahkemesince verilen tazyik hapsi genellikle geçici ve kısa süreli infaz edilen bir hapsolup, infazı çoğu zaman yerel cezaevi veya kapalı infaz kurumunda yapılır.

Tazyik Hapsinde Eve Polis Gelir Mi?

Yani polis müdahalesi yalnızca olağanüstü ve usulsüz durumlarda gündeme gelebilir; normal tazyik hapsi uygulamasında ev ziyaretine gerek yoktur.

Kaç kere tazyik hapsi cezası alınabilir?

Tazyik hapsi, bir yükümlülüğün yerine getirilmemesi halinde uygulanan zorlayıcı bir yaptırım olduğundan, tekrar ihlal edilirse yeniden verilebilir.

Tazyik hapsi kimlere uygulanabilir?

Tazyik hapsi, yalnızca mahkeme kararı veya kanundan doğan bir yükümlülüğü yerine getirmeyen kişiler hakkında uygulanır.

Tazyik hapsi süresi ne kadardır?

Tazyik hapsi süresi, İcra ve İflas Kanunu hükümleri çerçevesinde en fazla 3 ay ile sınırlıdır.

Tazyik hapsi borcu tamamen ortadan kaldırır mı?

Tazyik hapsi borcu ortadan kaldırmaz. Tazyik hapsi, bir borcun veya mahkeme kararına dayalı yükümlülüğün yerine getirilmesini sağlamak için uygulanan zorlayıcı bir yaptırımdır, cezalandırıcı değildir.

Tazyik hapsine itiraz edilebilir mi?

Tazyik hapsine itiraz edilebilir. İtiraz süresi, kararı tebliğ veya tefhimden itibaren 2 haftadır. 

Nafaka ödemeyenler için tazyik hapsi uygulanır mı?

Türk hukukunda, nafaka borcunu ödemeyen borçluya karşı tazyik hapsi bir zorlayıcı yaptırım olarak öngörülmüştür

Tazyik hapsi ile hapis cezası aynı şey midir?

Tazyik hapsi ile hapis cezası aynı şey değildir. Tazyik hapsi; Mahkeme kararı veya kanuni yükümlülüğe aykırı davranan kişiyi yükümlülüğü yerine getirmeye zorlamak amacıyla uygulanan zorlayıcı bir yaptırımdır. Hapis cezası; Ceza mahkemesi kararıyla verilen, suç işlemiş kişiyi cezalandırmayı amaçlayan yaptırımıdır.

Borç ödenirse tazyik hapsi sona erer mi?

Borç ödenirse tazyik hapsi derhal sona erer. Tazyik hapsinin temel özelliği, cezalandırıcı değil, zorlayıcı bir yaptırım olmasıdır. Yani kişi borcu veya yerine getirmediği yükümlülüğü yerine getirdiği anda infaz durur.

Tazyik hapsi süresi uzatılabilir mi?

Tazyik hapsi süresi uzatılamaz. İcra ve İflas Kanunu uyarınca tazyik hapsinin kanuni üst sınırı 3 aydır.

Tazyik hapsi sonucunda borçlu hak kaybı yaşar mı?

Tazyik hapsi, borcun veya mahkeme kararına dayalı yükümlülüğün yerine getirilmesini sağlamak için uygulanan geçici ve zorlayıcı bir yaptırımdır. Borçlu, tazyik hapsi yatsa da borcu ödemek veya yükümlülüğü yerine getirmek hakkını ve yükümlülüğünü korur.

ERVA MELEK İRBAN